1. انجمن های فارس پاتوق
    مطابق با قوانین جمهوری اسلامی ایران می باشد.
    رد اعلامیه

خطّه پارس تا ساسانیان ...

شروع موضوع توسط arvia در ‏29 آگوست 2013 در انجمن تاریخ ایران

  1. arvia

    arvia برترین کاربر انجمن کاربر پر تلاش ( طلایی)

    تاریخ عضویت:
    ‏20 مه 2013
    ارسال ها:
    9,149
    تشکر شده:
    6,031
    جنسیت:
    مرد
    خطّه پارس از معدود سرزمین هایی است که در نزد جغرافیادانان جهان باستان همچون یطلمیوس[۱]، هکاته[۲] و استرابون[۳]، اهمیّت داشته و به کرّات از آن در آثارشان نام برده اند. در منابع لاتینی پارس به عنوان سرزمین پارسیان یا سکونتگاه پارسها در جنوب غربی ایران معرّفی شده است[۴]. در این منابع نام «پرسیا[۵]» یا «پرزیا[۶]» به عنوان نام سرزمین فوق به کار برده شده است. در زبان یونان باستان همین نام به مفهوم استان فارس آمده است.
    واژه فارس معرّب «پارس» است. به سخن دیگر در دائره المعارف های لاتینی و یونانی که به زبانهای امروز اروپاییان برگردانده شده اند، واژه «فارستان[۷]» انطباق کامل با آن دارد[۸].
    واژه خلیج فارس در همین زبانها تحت عنوان «سینوس پرسیکوس[۹]»، برگرفته از همین عنوان است و این می رساند که خطّه پارس در قالب کهن خود چه گستره ای داشته[۱۰] است. واژه پرسیکوس از جهتی دیگر در زبان لاتین به معنای «درخت هلو، شفتالو[۱۱]» و واژه «پرسیکوم» به معنای «میوه هلو، شفتالو[۱۲]» به کار برده شده است[۱۳]. واژه نه چندان مصطلح «پرسیان[۱۴]» به معنای سرزمین کهن پارس یا ایران امروز در منابع سده های میانه آورده شده است و برداشت پژوهشگران از این واژه «سکونتگاه مردمانی که دارای زبان فرهنگ ایرانی»می باشند است. در همین منابع به این مطالب بر می خوریم که جالب و قابل توجّه است. از آن جمله اند: میوه پارسیان که همان هلو یا شفتالو است، گربه پارسیان که دارای موهای بلند مخملی ذکر شده است، پشم پارسی، پوست یا چرم پارسی که برای لباسهای زمستانی در نزد بیگانگان محبوبیّت داشته است. عطر و گلاب پارسی که هوز هم ارزش خود را حفظ کرده و گلاب پارس یا گلاب شیراز معّرف این واقعیت است. فرش پارسی که از نظر زیبایی، استحکام و دوام هنوز هم در مرتبه نخستین جهان قرار دارد[۱۵]. [​IMG]
    پرسیکوم یا پرسیکاریوس[۱۶] که همان میوه هلو یا شفتالو است از ایران زمین به سرزمین های دیگر برده شده است[۱۷]. این بیشتر مربوط به عصر اشکانیان (۲۵۰ ق.م تا ۲۲۶ میلادی) است که به صورت میوه تازه و برگه به عنوان صادرات مهّم به سرزمین های دیگر فروخته می شده است[۱۸]. سرمه یا وسمه پارسی (ایرانی) در عهد باستان کاملاً بی همتا بوده و چینیان آن را برای مصرف درباریان خود به بهای گزاف از اشکانیان خریداری کرده و به عنوان یکی از لوازم مهم آرایش و زیبایی مورد استفاده زنان چینی قرار می داده اند[۱۹]. از سرزمین پارس مروارید خلیج فارس و شتر مرغ نیز به عنوان اقلام صادرات بی مانند در عهد باستان به کشورهای دیگر صادر می شده است[۲۰].
    در منابع تاریخی فنون رزمی و آداب اجتماعی و تدابیر سیاسی و مهّم و کم نظیر که آمیخته با ابتکار و با موفقّیت همراه بوده است به عنوان «شیوه پارسیان یا ایرانیان» به وفور آمده است و هرودت[۲۱] مورّخ یونانی سده پنجم پیش از میلاد مسیح، به دفعات به این موضوع اشاره کرده است. گفتنی است که عمده کالاهای صادراتی ایرانیان در عهد باستان از طریق جاده ابریشم صورت می گرفته است.
    پژوهش های خاورشناسان و باستان شناسان به این نتیجه منتهی گردیده است که خطّه پارس همانند جزیره ای بوده است که دستیابی به آن برای تحمیل فرهنگ غیر پارسی ممکن بوده است و در این ناحیه ای که در جنوب غربی فلات ایران قرار دارد سنن، آداب و فرهنگ ایرانی پیوسته در اصیل ترین فرم و قالب خود حفظ شده دارد سنن، آداب و فرهنگ ایرانی پیوسته در اصیل ترین فرم و قالب خود حفظ شده است[۲۲]. زمام داران، هنرمندان و دیگر برجستگان ایرانی پیوسته در پارس به سر برده و از خود آثار بسیار ارزشمند به یادگار گذاشته اند که گرداختن به جزئیات آن در حوصله این پژوهش نیست. سرزمین پارس در جهان باستان همواره به وسیله زمام دارانی اداره می شده است که از آن سامان برخاسته اند و به همین دلیل از نفوذ و ورود مظاهر فرهنگ غیر بومی و غیر ایرانی پیوسته مصون مانده است. آثار جاودانی و ارزشمندی چون مقبره کوروش بزرگ در پاسارگاد[۲۳]، بنای جاودانی تخت جمشید[۲۴]، نقش رستم، نقش رجب که همگی در بر گیرنده نشانه های بی نظیری از توان و استعداد هنری ایرانیان است از جمله این آثار می باشند. علیرغم سقوط فاجعه بار امپراطوری هخامنشی به دست یونانیان به سرکردگی اسکندر مقدونی[۲۵]، خطّه پارس از آسیب های جدّی آنان مصون ماند و اجازه نداد یونانیان آن را جولانگاه خود جهت به ثمر رساندن اغراض خشونت آمیز و فرهنگ ستیز خود قرار دهند و به این ترتیب پارس کمترین زیان را از گسترش تمدن هلنی تجربه کرد و هلنیسم علیرغم فشارهای جدّی و بیرحمانه کارگزاران یونانی اش نتوانست در آن سامان نفوذ کند. اشکانیان آریایی هرچند ایرانی تبار بودند، ولی متاسفانه با توجه به زاده شدن سه نسل فرزندان ایران زمین در زمان سلطه یونانیان (سلوکیان) بر ایران زمین جذب فرهنگ یونانی شده، ولی در سرزمین پارس نتوانستند نشانه هایی از این تمدّن بیگانه را تثبیت نمایند. در زمان شکل گیری دولت ساسانی در نیمه نخستین سده سوم میلادی (۲۲۶ میلادی) مراکز فرهنگی، معابد و بناهای دولتی متعدّدی در خطّه پارس برپا بودند که از آن جمله است معبد آناهیتا[۲۶] در استخر در خطّه پارس که پدران اردشیر بابکان[۲۷] بنیانگذار سلسله ساسانی به روایت منابع کلیدداران آن معبد بوده اند.
    شاپور یکم[۲۸] پسر و جانشین اردشیر بابکان مقارن پیروزیش بر والرین[۲۹] قیصر روم کاخ باریابی اش را در خطّه پارس ساخت[۳۰] و آراست و نام بیشاپور[۳۱] در فیروزآباد[۳۲] را بر آن نهاد. پژوهشگران امروز نام «ورسای»[۳۳] را بر این کاخ «بیشاپور» گذاشته اند[۳۴]. به این ترتیب برجسته ترین نشانه های فرهنگ، تمدن و هنر ایرانیان باستان همان گونه که در بالا اشاره شد در پارس به یادگار گذاشته شد و تاکنون نیز بخش قابل توجهّی از این آثار به یادگار مانده است. زمام داران این مقاطع همّت والای خود را به این خطّه و رونق دادن به آن مصروف داشته و به عظمت آن توجه ویژه مبذول داشته اند[۳۵].
    در مطالعات و پژوهش های تاریخی برای برخی از محققّین این اشتباه پیش آمده است که سرزمین پارس را با منطقه پارسوماش[۳۶] که در کتیبه یا به سخن دیگر فتحنامه سلمانسر سوم[۳۷] در سده نهم پیش از میلاد مسیح (۸۳۷ پیش از میلاد مسیح) از آن باج برده شده و یکی از بیست و هفت سرزمینی است که این فاتح آشوری از آن باج می گرفته است، یکی دانسته شود. پارسوماش در جنوب دریاچه ارومیه قرار داشته و مردمان آن تحت فشارهای سیاسی- نظامی و احتمالا اقتصادی به جنوب ایران کوچ کرده و تصادفاً این ناحیه جنوبی ایران همان نام پارس بر آن نهاده شده است که به آن پرداخته خواهد شد.
    بی تردید خطّه پارس بخش کوچکی از سرزمین بزرگ آریایی یعنی ایران است، به همین دلیل به جاست که ایران از نظر مورّخان، باستان شناسان و زبان شناسان معرفّی و شناسانده شود. عنوان ایرانیان[۳۸] و ایرانی[۳۹] مشتقّاتی از نام سرزمینی به نام ایران می باشند. در واقع نام مردمان ایران[۴۰] برخاسته از یک عنوان نژادی ملّی است. این عنوان در عصر اشکانیان درست فهمیده شده بود. نام ایرانشهر[۴۱] به معنای کشور ایران فرم تازه تری از واژه ایران شتر[۴۲] است که در نزد پارتیان مفهوم کشور یا سرزمین ایران و نیز «قلمرو فرمانروایی یا امپراطوری ایرانیان» را دارد[۴۳]. در کتیبه ای متعلّق به عصر اشکانیان واژه «آریان[۴۴]» به چشم می خورد که بر گرفته از حالت ملکی جمع[۴۵] «آریانام»[۴۶] از واژه «آریا[۴۷]» یعنی «آریایی»[۴۸] است. پژوهش های قوم شناسی و باستان شناسی نشان می دهد که تنها بخشی از آریاییها به فلات ایران مهاجرت کرده اند[۴۹]. مسیر این مهاجرت را می توان به کمک منابع آشوری و یافته های باستان شناسی ترسیم کرد. از نظر باستان شناسی پارسها و مادها در اصل مردمانی بهره مند از یک خاستگاه فرهنگی مشترک به نام مصطلح «فرهنگ آندروو»[۵۰] می باشند که در قلمرو گسترده آن ملل و اقوام گوناگون حضور و سکونت داشته اند[۵۱]. پیشتر اشاره شد که سلمانسر سوّم پادشاه آشور در سال ۷/۸۳۶ پیش از میلاد مسیح به استناد یادنامه و یا به اصطلاح فتحنامه اش از بیست و هفت حاکم یا پادشاه در قلمرو جغرافیایی «پارسواش[۵۲]» باج می گرفته است. این قلمرو دربرگیرنده مناطقی کوچک و بزرگ در جنوب دریاچه ارومیه[۵۳] است. این دریاچه در کتاب جغرافیایی استرابون[۵۴] به نام «کاپاوتکا»[۵۵] یعنی (کبود) که خود مورّخ و جغرافیادان آن را «آبی سیاه»[۵۶] یا «سرمه ای»[۵۷] پلینیوس[۵۸] همین دریاچه را «کاپوتس»[۵۹](کبود) نامیده است. مرکز این سرزمین ناحیه ای به نام «بوستوس»[۶۰] نام داشته که به تصرّف سلمانسر سوّم در سده نهم پیش از میلاد مسیح درآمده است. زمام داران آشوری که پس از سلمانسر سوّم به قدرت رسیده اند نیز از این ناحیه به عنوان جزئی از متصرّفات خود نام برده اند. در کتیبه های کلدانی[۶۱] نیز از «بوستوس» به عنوان مرکز «بارشوا»[۶۲] نام برده شده است[۶۳]. حاکم «بوستوس»در سال ۷۱۵ پیش از میلاد مسیح به دربار سارگون دوم آشوری که از سال ۷۲۲ تا ۷۰۵ پیش از میلاد مسیح امپراطور آشور بود، باج می فرستاده است. این حاکم خرابگذار در منابع فوق به نام «آریژا»[۶۴] یا «آرییا»[۶۵] آمده است. در آغاز عهد جدید آشور که از ۷۴۵ تا [۶۶]۶۱۲ پیش از میلاد مسیح یا ۶۰۶ پیش از میلاد مسیح بود[۶۷]، تیگلات پیلسر سوّم[۶۸] در سال ۷۴۳ پیش از میلاد مسیح به «پارسواش»[۶۹] لشگر کشی کرد و آن را به تصرف خود درآورد و حاکم آن را باجگذار خود نمود و در یادنامه خود به تفصیل ذکر کرد.
    نام جغرافیایی «پارسواش» در اینجا احتمالاً منطقه ای در بخش میانی سلسله کوههای زاگروس[۷۰] است که دارای گستره قابل توجهی بوده و میان فرمانروایان آشور دست به دست گشته است. در تایید این باور می توان به سال ۶۹۳ پیش از میلاد مسیح اشاره کرد که سناخریب[۷۱] امپراطور عهد جدید آشور که پسر و جانشین سارگون دوم[۷۲] و پسرش آسورحیدون (آسارهادون)[۷۳] پدر آشوربانی پال[۷۴] بود، از همین راه به عیلام[۷۵] لشکر کشی کرد یعنی در واقع جنگ آشوریان علیه عیلامیان را ادامه داد. سناخریب در ارتباط با همین موضوع دو سرزمین نه چندان بزرگ به نامهای پارسواش و انشان[۷۶] را به عنوان متّحدان عیلام نام برده است. انشان (انزان) سرزمین بسیار کهنی در تاریخ است که بخشی از امپراطوری عیلام و دارای سلسله های متعدّد پادشاهی بوده که در تاریخ عیلام به سلسله های انزانی یا انشانی معروفند[۷۷]. نام ایشان در منابع عیلامی و از جمله کراراً در اسناد مکتوب و الواح عیلامیان همراه با نام سوسونکا به صورت انشان- سوسونکا به معنای انزان و شوش به چشم می خورد[۷۸]. انشان در بخش خاوری پشت کوه[۷۹] امروزی قرار داشته و برخی آن را ناحیه «ایزه» کنونی می دانند. در خبری که منتسب به آشوربانی پال است آمده است که کوروش یکم[۸۰] پسر چیش پیش[۸۱] در حدود سال ۶۳۹ پیش از میلاد مسیح بر سرزمین پارسوماش[۸۲] یا «پارساماش»[۸۳] فرمانروا بوده است وی همرمان بر خطّه انشان نیز حکمروایی می کرده است. این کوروش همان کسی است که در منابع و تحقیقات تاریخی متعلّق به بین النهرین به عنوان رقیب و معارض و مخالف امپراطوری آشور و بعدها با دولت ماد ناسازگار بوده است و ناگریز از پرداخت باج و فرمانبرداری از آن دولت شده است.
    شاخه دیگر هخامنشیان که داریوش یکم[۸۴] به آن تعلّق دارد که خاستگاهش به درستی در شمال شرق ایران[۸۵] و سپس در مرکز متمایل به جنوب غربی ایران در ناحیه پارسا[۸۶] (پارسه) که در منابع آشوری «پارسو»[۸۷] آمده است و یونانیان آن را «پرسیس»[۸۸] نوشته اند، حکومت داشته اند. گستره «پارسه» تا خلیج فارس بوده و برجسته ترین شهر آن تخت جمشید (پرسپولیس)[۸۹] بوده است. شهر پاسارگاد[۹۰] نیز که قدیمی تر از تخت جمشید است در این قلمرو آمده است. گفتنی است که واژه پاسارگاد در اصل «پارسه گرد»[۹۱] یعنی شهر پارسها می باشد. از نظر لغوی و از دیدگاه زبان شناسی واژه «پارسه» به معنای «پارسی» و خاستگاه پارسها به این ترتیب واژه ایونی[۹۲] پرسیس (پرزیس) که استان فارس کنونی را بیان می کند. دو سلسله بزرگ پادشاهی در ایران پیش از اسلام که قریب هفت سده یعنی اندکی کمتر از هفتصد سال بر ایران و برخی سرزمین های غیر آریایی نشین دور و نزدیک فرمان راندند ریشه در خطّه پارس داشته اند. سلسله هخامنشی که از ۵۵۹ تا ۳۳۰ پیش از میلاد مسیح[۹۳] بر سر کار بوده قریب به دویست و سی سال حکومت کرد و سلسله ساسانی که از ۲۶۶ تا ۶۲۵ میلادی[۹۴] بر سر کار بود نزدیک به ۴۳۰ سال دوام یافت. به این ترتیب سرزمین پارس گهواره پرورش و یا به سخن دیگر خاستگاه بزرگترین و برجسته ترین فرمانروایان ایران باستان است و دو سلسله نامبرده بالا که در منابع یونانی، رومی، سریانی، عرب، چینی و سایر منابع تاریخی به نیرومندی، سیاستمداری و فرهنگ پروری ستوده شده اند. سهم بزرگی در آبادانی خطّه پارس داشته اند. خطّه پارس دارای مراکز بزرگ علمی و فرهنگی و کارگاهها و مراکز هنری از دوران باستان بوده که در دوران اسلامی نیز به حفظ، بازسازی و گسترش این مراکز همّت زیاد مبذول داشته شد. ناگفته نماند که در ایران عصر اشکانی که در محدوده زمانی ۲۵۰ پیش از میلاد مسیح تا ۲۶۶ میلادی یعنی ۴۷۶ سال یا به سخن دیگر نزدیک به پنج قرن را در بر می گرفت، سرزمین پارس از رونق و شکوفایی قابل توجهی برخوردار بود و نه تنها چیزی از ارزش فرهنگی، سیاسی و هنری و اقتصادی آن کاسته نشد، بلکه اشکانیان هوشیارترین، با تدبیر ترین و تواناترین وزیران و امیران لشگری و کشوری را از میان پارسیان یعنی برخاستگان از خطّه پارس بر می گزیدند[۹۵]. تاریخ نویسان و پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی به این نتیجه رسیده اند که کمتر ناحیه ای در ایران (ایرانشهر) اشکانی و ساسانی به این عمق و اندازه مورد توجّه پادشاهان، حاکمان و مدیران کشور ایران بوده است. همان گونه که در صفحات پیشین به آن اشاره شد، پادشاهان برجسته ای در ایران عصر هخامنشی چون داریوش یکم (بزرگ) به هنگام معرّفی خود و آوردن زندگینامه اش در کتیبه بزرگ بیستون[۹۶]و دیگر سنگ نبشته هایش به پارسی بودن خود مباهات می کرده است. از سده هفتم میلادی و با ورود اسلام، زمام داران مسلمان نیز در بزرگداشت و حفظ و مرمت مراکز علمی- فرهنگی، هنری و کتابخانه های خطّه پارس از هیچ تلاش و کوششی دریغ و فروگذار نکردند و حتّی در دوره حاکمیّت اتابکان در فارس این شیوه دنبال شد. هم اکنون مجال آن نیست که درباره دیگر ویژگی های سرزمین پارس سخن به درازا بکشانیم، ولی ذوق و استعداد در عرصه های موسیقی، شعر، هر چه گفته شود ناکافی است. سعدی و حافظ، شوریده شیرازی و فرصت شیرازی و ده ها چهره دیگر خوشه ای از این خرمن عظیم است.
     

    موضوعات مشابه

  1. کانال تلگرام

    اطلاعیه ها و اخبارهای فارس پاتوق ، مسابقات و جوایز
  2. گروه تلگرام

    کتاب مذهبی ، کتاب های درسی ، کتاب های علمی ، کتاب رمان
  3. برنامه تلگرام

    اپراتور ، نرم افزار های ارتباطی
  4. سرگرمی و تفریح تلگرام

    دانستنیهای جالب ، مرکز تخصصی ترول ، انواع فال ها و طالع بینی ها ، مطالب طنز آمیز ، اس ام اس و جوک
  5. آموزش تلگرام

    اخبار فارس پاتوق ، انتقادات و طرح های جدید فارس پاتوق ، نظر سنجی ، آموزش های لازم فارس پاتوق ، اطلاعیه های فارس پاتوق
  6. کانال موزیک تلگرام

    مداحی ایام فاطمیه ، مداحی ماه محرم ، موزیک های ایرانی ، موزیک های شاد ، آهنگ های خارجی ، آهنگ های پیشواز ایرانسل ، آهنگ های پیشواز همراه اول ، آهنگ های رومانتیک ، مداحی ، آهنگ های سنتی
  7. اخبار تلگرام

    اخبار حوادث ، اخبار جهان ، اخبار ورزشی ، اخبار پزشکی ، اخبار سیاسی - اقتصادی ، اخبار فرهنگی - هنری ، اخبار علمی
  8. مد و زیبایی تلگرام

    مدل لباس دخترانه ، مدل لباس زنانه ، مدل لباس پسرانه ، مدل لباس مردانه ، مدل لباس ، مدل لباس جدید ، مدل عینک ، مدل مو ، مدل ناخن ، عکس مدل
  9. کانال عکس تلگرام

    عکس های خنده دار ، عکس های بازیکنان ، عکس های ترسناک ، عکس های طبیعت ، عکس های حیوانات ، عکس های حوادث ، تصاویر عاشقانه ، تصاویر کارتونی ، عکس های اتومبیل ، تصاویر هنرمندان ، تصاویر کودکان ، عکس های متفرقه
  10. کانال فیلم تلگرام

    اپراتور همراه اول ، اپراتور ایرانسل ، اپراتور رایتل
  11. تبلیغات تلگرام و اینستاگرام

    آگهی های استخدام دولتی ، آگهی های استخدام غیر دولتی ، سوالات و پاسخ های آزمون های استخدامی
  12. کانالهای ادبی تلگرام

    تاریخ ، شعر و ادبیات ، نامه نگاری و انواع نامه ها
  13. گروه چت تلگرام

    ابزار های وبلاگ ، سئو و بهینه سازی وب سایت ، سیستم های مدیریت محتوا ، قالب های وبلاگ ، ابزار های وب سایت ، قالب های وب سایت ، معرفی وبلاگ و وب سایت های مفید ، کسب و کار در اینترنت ، کسب درآمد بدون اینترنت
  14. بهترین کانال های تلگرام

    هوا و فضا ، دانش و فن آوری در پزشکی ، دانش و فناوری در کامپیوتر ، دانش و فناوری در موبایل ، دانش و فناوری در وب سایت ها ، جنگ افزار ، تکنولوژی های روز
  15. نرم افزار اینستاگرام

    سیستم عامل ها ، لپ تاپ و تبلت ، نرم افزار ها ، سخت افزار ها ، بازی های کامپیوتری
  16. کانال پزشکی و سلامت تلگرام

    روانشناسی ، تغذیه ، بهداشت ، بیماری ها و روش درمان
  17. بهترین پیج اینستاگرام

    اخبار ورزشی ، معرفی ورزش ها و تیم ها ، شخصیت های ورزشی
  18. عکس اینستاگرام

    برنامه ریزی درسی ، مقطع آموزش ابتدایی ، مقطع آموزش راهنمایی ، مقطع آموزش متوسطه ، مقطع پیش دانشگاهی ، مقطع آموزش فنی حرفه ای ، مقطع آموزش کاردانش
  19. فیلم اینستاگرام

    مقالات کار آفرینی و طرح کسب و کار ، مقالات عمومی ، درخواست مقالات ، مقالات علمی
  20. آموزش اینستاگرام

    رشته های فنی و مهندسی ، رشته های علوم تجربی ، رشته های علوم پایه و انسانی ، رشته های هنر ، معرفی رشته های دانشگاهی ، معرفی دانشگاه های ایران ، رشته های پزشکی ، رشته های زبان انگلیسی
  21. کانال مذهبی تلگرام

    اهل بیت و علما ، احکام ، مولتی مدیای مذهبی
  22. کانال خانواده تلگرام

    خانواده ، هنر در خانه
  23. کانال آشپزی تلگرام

    انواع شیرینی ، انواع دسر ، انواع غذا ها و طرز تهیه آن ها ، خورش ها ، سوپ و سالاد ، ساندویچ و پیتزا ، سس و ترشی
  24. کانال گردش و گردشگری تلگرام

    معرفی مکان های زیارتی ، معرفی مکان های تفریحی ، معرفی مکان های شگفت انگیز ، معرفی شهرها و کشورها
  25. سایر موضوعات تلگرام

    اخبار و مطالب گوناگون خبری ، معما ها و چیستان ها ، اخبار گوناگون اینترنتی ، صندلی داغ ، گفتگو با کاربران ، بازارچه خرید و فروش ، زباله دان
  26. کانال تست روانشناسی تلگرام

    تست هوش
  27. کانال روانشناسی ازدواج تلگرام

    نکات قبل از ازدواج ، نکات بعد از ازدواج
  28. کانال مشاوره جنسی تلگرام

    راهنمایی علمی جنسی
XenForo Add-ons by Brivium ™ © 2012-2013 Brivium LLC.